Новосибирск

Новосибирск
рус. Новосибирск
Байрак
Категория для людей, похороненных здесь	Категория:Похороненные в Новосибирске[d]
Административно делится на	Новосибирскиның Дзержинский районы, Новосибирскиның Тимер юл районы, Новосибирскиның Ельцовка арты районы, Новосибирскиның Калинин районы, Новосибирскиның Киров районы, Новосибирскиның Ленин районы, Новосибирскиның Октябрь районы, Новосибирскиның Беренче Май районы, Новосибирскиның Совет районы һәм Новосибирскиның Үзәк районы
МФА-транскрипция	[nəvəsʲɪˈbʲirsk]
Глава исполнительной власти	Анатолий Локоть[d]
Официальное название	рус. Новосибирск рус. Ново-Николаевск рус. Ново-Николаевский рус. Александровский рус. Новая деревня
Площадь	505,6
Полученные награды
Участник организации или коллектива	Берләшкән шәһәрләр һәм җирле хакимиятләр оешмасы һәм Союз российских городов[d]
Часовой пояс	UTC+07:00, OMST[d] һәм KRAT[d]
Граничит с	Навасебер районы һәм Бердск
Официальный сайт	новосибирск.рф
Уникальный номер ГАР	8dea00e3-9aab-4d8e-887c-ef2aaa546456
Численность населения	▲1 701 510 кеше (2024)
Административно-территориальная единица	Новосибирск өлкәсе
Местный телефонный код	383
Дата возникновения	1893
Находится в акватории или на берегу водоёма	Об һәм Иня
Является административным центром	Новосибирск өлкәсе, Себер федераль бүлгесе, Навасебер районы, Новосибирский округ[d], Көнбатыш Себер крае[d], Новониколаевский уезд[d] һәм Ново-Николаевская губерния[d]
Почтовый индекс	630000 һәм 630992
Высота над уровнем моря	153
Город-побратим	Саппоро, Варна[d], Минск, Теҗон, Миннеаполис, Омск, Красноярск, Ларнака[d], Ереван һәм Орёл
Континент	Азия
Государство	Россия
Логотип РУВИКИ.Медиа Новосибирск РУВИКИ.Медиада

Новосибирск (1926 елга кадәр — Новоникола́евск, себ. Тарлан-тора) — халык саны буенча Россиянең өченче, ә Россиянең Азия өлешендә беренче шәһәре, Новосибирск өлкәсенең һәм Себер федераль округынең үзәге.

2020 елның 2 июленнән — «Хезмәт даны шәһәре».

Халык саны — 1 473 737 кеше.

География

Новосибирск Көнбатыш Себер тигезлегендә, Об елгасы өстендә, Мәскәүдән 3191 километрга көнчыгышрак урнаша. Об елгасы шәһәрне ике өлешенә бүлә. Шәһәрдә Новосибирск ГЭСы плотинасы урнаша.

Новосибирскидан башка шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)
			Тубыл ~ 1383 км		Тум ~ 236 км
			Куйбышев ~ 342 км Омск ~ 663 км Чиләбе ~ 1606 км Мәскәү ~ 3355 км	Җилләр розасы Җилләр розасы	Кемерово ~ 274 км Красноярск ~ 789 км Иркутск ~ 1845 км Чита ~ 2963 км
			Павлодар ~ 589 км Экибастуз ~ 725 км Нурсолтан ~ 996 км	Барнавыл ~ 244 км Симәй ~ 714 км Өскемен ~ 750 км	Новокузнецк ~ 404 км Горно-Алтайск ~ 466 км Абакан ~ 885 км

Сәгать поясы

1920-елларда шәһәрнең сулъягы һәм уңъягы төрле сәгать поясларда урнашканнар. Новосибирск халыкара стандарт буенча Omsk Time Zone (OMST) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +7:00 гә тигез.

Климат

Шәһәр климаты — континенталь.

• Уртача еллык температура — 1,8 °C
• Уртача еллык җил тизлеге — 4,0 м/с
• Уртача еллык һава дымлылыгы — 75%

Новосибирск климаты
Күрсәткеч	Гый	Фев	Мар	Апр	Май	Июн	Июл	Авг	Сен	Окт	Ноя	Дек
Абсолют максимум, °C	4,1	5,5	14,4	26,8	36,1	37,2	35,0	35,2	36,0	27,2	11,5	5,0
Уртача максимум, °C	−12,2	−9,8	−2,1	7,8	18,4	22,9	25,0	22,4	15,6	7,2	−3,7	−10,1
Уртача температура, °C	−16,1	−14,3	−7	2,3	11,7	16,8	19,2	16,5	10,1	2,9	−7,1	−13,9
Уртача минимум, °C	−19,6	−17,9	−11,1	−2	6,0	11,4	14,1	11,5	5,9	−0,3	−10	−17,5
Абсолют минимум, °C	−51,1	−45	−32,8	−27,2	−11,1	−2,2	2,2	−2	−6,3	−25	−41,3	−49,5
Явым-төшем нормасы, мм
Чыганак: Погода и климат

Тарих

Александр Невский кафедраль соборы, 1899

Новосибирск 1893 елда Себер аша магистраль төзү вакытында Об елгасы аша тимер юл күпере төзелеше аркасында Новая Деревня бистәсе буларак нигезләнә.

1894 елда бистәгә рус императоры Александр III (1854—1893) хөрмәтенә Александровский исеме бирелә. 1895 елда Александровский бистәсенә Николай II хөрмәтенә Ново-Николаевский дип исемләнә.

1903 елда Ново-Николаевский өяз үзәге булмаган Новониколаевск шәһәренә үзгәртеп корыла. Шул вакытта Россия империясендә ике Николаевск булган: Амур елгасы тамагында (хәзер Николаевск-на-Амуре) һәм Самар губернасында (хәзер Пугачёв шәһәре); алар белән бутамаска өчен шәһәр исеменә Ново- алкушымчасы өстәлә.

1917 елдан — Тум губернасы Новониколаевск өязе үзәге. 1919 елның 23 декабрьдә Новониколаевскка Тумдан Тум губернасы үзәге күчерелә (1920 елның 14 мартына кадәр). 1920 елның 13 июненнән — Новониколаевск губернасы үзәге.

1925 елда шәһәргә Новосибирск исеме кушыла.

1925—1930 елларда — Себер крае үзәге, 1930 елдан — Көнбатыш Себер крае үзәге, 1937 елдан — Новосибирск өлкәсе үзәге.

Эчке буленеш

Космостан күренеше

Новосибирск 10 районына бүленә:

1. Дзержинский районы
2. Тимер юл районы
3. Ельцовка арты районы
4. Калинин районы
5. Киров районы
6. Ленин районы
7. Октябрь районы
8. Беренче Май районы
9. Совет районы
10. Үзәк районы

Халык

1897	1926	1931	1939	1959	1970	1979	1989	2002	2010
~10 000	~117 900	~180 100	~404 000	885 045	1 160 963	1 312 480	1 436 516	1 425 508	1 473 737

Милли состав (2002): руслар — 95,9%, украиннар — 1,3%, алманнар — 0,9%, татарлар — 0,8%.

Агломерация

Новосибирск агломерациясе — халык саны буенча Россиянең җиденче агломерация (~ 1,9 млн кеше, 2012). Агломерациядә Новосибирск өлкәсе халкының 2/3 өлеше, Себер федераль округы халкының 9,95% өлеше тора. Аның беренче поясына Новосибирск һәм Бердск шәһәрләре, Кольцово һәм Краснообск штб-лары керәләр; икенче поясына Искитим шәһәрәре, Новосибирск районы һәм ул белән чиктәш районнарының өлеше керәләр.

Югары уку йортлары

Новосибирск дәүләт университетының баш бинасы

Новосибирск дәүләт университеты Новосибирск дәүләт техник университеты Новосибирск дәүләт икътисад һәм идарә итү университеты Себер кулланучылар кооперациясе университеты Новосибирск дәүләт аграр университеты Новосибирск дәүләт медицина университеты Новосибирск дәүләт педагогика университеты Новосибирск дәүләт архитектура һәм төзелеш университеты

Себер дәүләт элемтә юллары университеты Себер дәүләт телекоммуникация һәм информатика университеты Новосибирск дәүләт су транспорты академиясе Новосибирск дәүләт архитектура һәм сәнгать академиясе Себер финанслар һәм банк эшләре академиясе Себер дәүләт геодезия академиясе

һәм башкалар

Танылган шәхесләр

• Әүхәди Милмәхәммәтов (1913-1987), БЛКЯБ Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатибе (1944-1949).
• Янка Дягилева (1966-1991) - рус шагыйрәсе, совет рок-җырчысы, автор-башкаручы, «Гражданская оборона», «Бөек Октябрь» һ.б. панк-рок төркемнәрендә катнашучы.

Шулай ук карагыз

• Новосибирск метрополитены
• Толмачёво һава аланы
• «Азат Себер» газетасы