Одесса

Одесса
укр. Одеса рус. Одесса
Байрак
Административно делится на	Суворовский район (Одесса)[d], Приморский район[d], Малиновский район[d] һәм Киевский район[d]
Почтовый индекс	65000–65480
Названо в честь	Q112902064?
Язык общения	рус теле һәм украин теле
Глава исполнительной власти	Геннадий Труханов[d]
Первое письменное упоминание	1415
Официальное название	укр. Одеса рус. Одесса мукш. Одэса
Площадь	236,9
Полученные награды	Герой шәһәр Украинаның каһарман шәһәре[d] (6 март 2022)
Участник организации или коллектива	Креатив шәһәрләр челтәре[d]
Часовой пояс	UTC+03:00, UTC+02:00 һәм DAZD[d]
Заменил	Хаҗибәй
Является административным центром	Әдис өлкәсе, Одесский район[d] һәм Одеская городская община[d]
Местный телефонный код	048
Государство	Украина
Численность населения	▼1 010 537 кеше (1 гыйнвар 2022)
Административно-территориальная единица	Одеская городская община[d]
Прозвище	Одеса-мама, Одесса-мама, Odesa-Mama, Південна Пальміра, Южная Пальмира һәм Southern Palmira
Город-побратим	Искәндәрия[d], Балтимор, Луҗ, Сплит, Ереван, Йокоһама, Варна[d], Хайфа[d], Клайпеда, Рош-ха-Аин[d], Ван[d], Ираклион[d], Регенсбург, Җенова, Гданьск, Марсель, Минск, Валенсия, Хуши[d], Күстәнҗә, Кишинёв, Ванкувер, Liverpul, Вальпараисо, Оулу, Җиддә[d], Брест, Җенова, Ларнака[d], Никосия, Сегед, Вена, Варшава, Тбилиси, Таллинн, Чиңдау, Пирей[d], Нинбо[d], Марракеш[d], Кәлкүттә, Истанбул, Пәрну һәм Санкт-Петербург
Категория фильмов, снятых в этом месте	Category:Films shot in Odesa[d]
Дата возникновения	XV гасыр
Находится в акватории или на берегу водоёма	Одесский залив[d]
Категория для людей, похороненных здесь	Категория:Похороненные в Одессе[d]
Высота над уровнем моря	40 ± 1
Континент	Европа
Код автомобильного номера	BH һәм НН / 16
Логотип РУВИКИ.Медиа Одесса РУВИКИ.Медиада

Одесса яки тарихи татар исеме Хаҗибәй (укр. Одеса) — Украинада урнашкан шәhәр. Одесса өлкәсенең үзәге. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе.

Одесса турында беренче мәгълүматлар 1415 елга сылтый. Бу вакытта аның урынында Хаҗибәй дигән татар авылы була.

География

Одесса Кара диңгезнең Одесса култыгы ярында, Киевтан 446 километр көньяк-көнбатышрак урнашкан.

Тарих

XIV гасырда Алтын Урдада Туктамыш ханы идарә иткән чорында Хаҗибәй таш кирмәне төзелгән. Татарлар Хаҗибәй кирмәнен Алтын Урданың әһәмиятле көнбатыш порты һәм сәүдә ноктасы буларак кулланганннар.

Низаглашу чорында Хаҗибәйдә качкан татар морзалары сыенганнар, соңрак ул Нугай урдасы бер үзәгенә әверелгән.

Татарча караш буенча Хаҗибәйне татарлар нигезләгән булып чыга һәм атамасы да Алтын Урда бәе (бәге) Хаҗига барып тоташа.

Витовт идарә иткән чорда Хаҗибәй кирмәне Бөек Литва кенәзлегенә күчә. Соңрак XV гасырда Госман империясе эченә керә. 

1778 елда руслар Кырым ханлыгын басып алып, күп кенә Госман империясенә бәйле татар җирләрен яулыйлар, шул исәптән Хәҗибәй кирмәне. Руслар, аны басып алып, аны үзләрнең көньяктагы таяныч пунктына әйләндергәннәр. 1794 елдан шәһәр, 1795 елда рәсми рәвештә Одесса исемен алган. 1941 елда Одессане алманнар тарфыннан басып алынган. 1944 елның 10 апрельдә азат ителгән. 1965 елда Одессакә каһарман шәһәр исеме бирелгән.

Климат

Одесса климаты
Күрсәткеч	Гый	Фев	Мар	Апр	Май	Июн	Июл	Авг	Сен	Окт	Ноя	Дек	Ел
Абсолют максимум, °C	15,1	18,6	24,1	29,4	33,3	35,6	39,3	38,0	32,4	30,5	26,0	16,3	39,3
Уртача максимум, °C	2,2	2,7	6,6	13,0	19,5	24,0	27,0	26,5	21,0	15,0	8,4	3,7	14,1
Уртача температура, °C	−0,5	−0,2	3,5	9,4	15,6	20,0	22,6	22,3	17,2	11,6	5,7	1,1	10,7
Уртача минимум, °C	−2,8	−2,6	1,0	6,6	12,1	16,3	18,5	18,2	13,5	8,6	3,2	−1,2	7,6
Абсолют минимум, °C	−26,2	−28	−16	−5,9	0,3	5,2	7,5	7,9	−0,8	−13,3	−14,6	−19,6	−28
Явым-төшем нормасы, мм	451
Чыганак: Погода и климат

Халык

1897	1959	1970	1979	1989	2001
403 815	667 182	891 546	1 046 133	1 115 371	1 029 049

Милли состав (2001): украиннар — 61,6 %, руслар — 29,0 %, болгарлар — 1,3 %, яһүдләр — 1,2 %.

Эчке бүленеш

1. Киев районы
2. Малиновский районы
3. Диңгез буе районы
4. Суворов районы

Шәһәрдә туганнар

• Анна Ахматова — рус шагыйрәсе.
• Родион Малиновский — совет хәрби эшлеклесе.
• Леонид Утёсов (чын исеме — Лазар Вайсбейн) — совет артисты.
• Георгий Ковтун — хореограф.