Әзи авыл җирлеге
Әзи авыл җирлеге (рус. Азевское сельское поселение) — Татарстан Республикасының Әгерҗе муниципаль районы составындагы муниципаль берәмлек. Административ үзәге — Әзи авылы. Җирлек үз эченә дүрт торак пунктны ала: Әзи, Ташлы Чишмә, Контузла һәм Чәчкә. Авыл җирлегенең чикләре һәм статусы Татарстан Республикасының 2005 елның 31 гыйнварындагы 14-ТР3 санлы Законы белән билгеләнә[3].
Географик урнашуы
Җирлек Татарстанның төньяк-көнчыгышында, Әгерҗе районының көньяк өлешендә урнаша. Төньякта ул — Иске Чекалда, көнбатышта — Салагыш, көньякта — Кызыл Бор, көньяк-көнчыгышта — Күләгәш, төньяк-көнчыгышта — Бима авыл җирлекләре белән чиктәш. 2015 елда расланган коммуналь инфраструктураны үстерүнең муниципаль программасында территориянең мәйданы 10 706,6 га, яки 107,066 км² дип күрсәтелә[4].
Әзи Әгерҗедән 85 км көньяктарак, Әзи елгасының югары агымында[5], Контузла һәм Чәчкә шулай ук Әзи елгасының югары агымында, Ташлы Чишмә Биманың сул кушылдыгында урнаша[6][7][8].
Әзи елгасы Сарапул калкулыгы буенча ага һәм Иж елгасының сул кушылдыгы булып тора. Аның чишмә башы Әзи авылыннан 2 км көнчыгыштарак урын алган. Елганың озынлыгы 23 км, су җыю бассейны мәйданы 174 км² тәшкил итә. Башлыча кар сулары белән туена, язгы ташу апрельнең беренче декадасында башлана[9].
Тарихы
Муниципаль җирлек оешканга кадәрге торак пунктлар
Контузлага XVIII гасыр ахырында Сарапул өязе Козловка волостеның Бобровка авылыннан күчеп килүчеләр нигез сала. XIX гасырда биредә яшәүчеләр игенчелек, терлекчелек, тимерчелек һәм дегет-сумала кайнату кәсепләре белән шөгыльләнә. 1895 елда авылда земство мәктәбе ачыла[6].
Әзи XIX гасыр башында Әзи Пүчинкәсе исеме астында барлыкка килә. Нигез салучылар булып Сарапул өязе Козловка волостеның Нарядово авылы крестьяннары тора. 1890 елда биредә чиркәү-приход мәктәбе ачыла. 1905 елда агач гыйбадәтханәне изгеләндергәннән соң, торак пункт чиркәүле авыл (село) статусын ала[5]. Ташлы Чишмәгә 1808 ел тирәсендә Бима авылыннан күчеп килүчеләр нигез сала[8]. Чәчкә 1920 елда барлыкка килә[7].
1930 елның 10 августыннан бу торак пунктлар — Кызыл Бор, 1960 елның 28 октябреннән — Бондюг, 1963 елның 1 февраленнән Алабуга районына керә. 1964 елның 4 мартыннан алар Әгерҗе районы составында урын ала[6][7].
Хәзерге муниципаль берәмлек
2005 елның 31 гыйнварында Татарстан Республикасының 14-ТРЗ номерлы Законы кабул ителә. Законның 3 нче матдәсе Әҗәм авыл җирлегенең статусын, аның административ үзәген һәм торак пунктлар составын ныгыта[3].
2015 елның 25 ноябрендә Башкарма комитет 2015—2030 елларга коммуналь инфраструктураны комплекслы үстерү программасын раслый[4]. 2016 елның 29 декабрендә Җирлек советы 2017—2021 елларга һәм 2030 елга кадәрге планлы чорга социаль-икътисади үсеш планын кабул итә. Аңа авыл хуҗалыгы кооперациясен, кече эшкуарлыкны яклау, юлларны ремонтлау һәм төзү буенча чаралар кертелә[10].
Составы һәм халкы
Җирлек составына бер чиркәүле авыл (село) һәм өч авыл керә[3].
| Торак пункт | Тибы | 2002 | 2010 | 2015 |
|---|---|---|---|---|
| Әзи | Село, административ үзәк | 360 | 355 | 317 |
| Ташлы Чишмә | Авыл | 247 | 241 | 231 |
| Контузла | Авыл | 47 | 32 | 19 |
| Чәчкә | Авыл | 14 | 2 | 3 |
| Барлыгы | 668 | 630 | 570 |
2016 елгы үсеш планына кертелгән җирлек характеристикасында 553 яшәүче күрсәтелә: Әзидә — 310, Ташлы Чишмәдә — 220, Контузлада — 18, Чәчкәдә — 5. Гомуми халык саныннан 325 кеше эш яшендәгеләргә кертелә[10].
Торак пунктларның этник сыйфатламалары аерылып тора. 2015 елда Әзидә яшәүчеләрнең 70 % ын руслар тәшкил итә. Контузлада — руслар, Ташлы Чишмәдә — марилар (чирмешләр), Чәчкәдә татарлар яши[8][7].
Җирле үзидарә
Муниципаль карарларны Җирлек советы һәм Башкарма комитет кабул итә. Совет социаль-икътисади планлаштыру документларын раслый. Башкарма комитет аларның үтәлешен тормышка ашыра. 2016 елның декабрендә Совет рәисе вазифасын В. С. Семёнов башкара[10]. 2026 елның февралендә җирлек башлыгы булып Евгений Афанасьев билгеләнә[11].
Икътисады
Халыкның авыл хуҗалыгы шөгыльләре үз эченә игенчелек һәм терлекчелекне ала. 1930 елда Әзидә «Маяк» күмәк хуҗалыгы оештырыла, 1954 елда машина-трактор станциясе ачыла[5]. 1929 елда Ташлы Чишмәдә «Застрельщик» күмәк хуҗалыгы төзелә[8]. Чәчкә «Маяк» күмәк хуҗалыгына керә[7].
2015 елда җирлек территориясендә 265 т сөт, 38 т ит һәм 200 т бәрәңге җитештерелә. 2016 елгы муниципаль планда авыл хуҗалыгы җитештерүчеләре арасында «Агро-Кама» җаваплылыгы чикләнгән җәмгыяте (ҖЧҖ), «Назяр» ҖЧҖ һәм Р. С. Исмәгыйлевнең гаилә фермасы санап үтелә[10].
Социаль һәм коммуналь инфраструктура
1941 елда Әзидә Мәскәүдән эвакуацияләнгән балалар йорты урнаша. 1992 елда мәктәп өчен кирпеч бина төзелә. Авылның мәдәни һәм дини объектларына мәдәният йорты, китапханә һәм 2000 елда ачылган Петр һәм Павел чиркәве керә[5]. Ташлы Чишмәдә мәдәният йорты 1934 елдан бирле эшли. Яңа бинасы 1990 елда төзелә[8]. Контузлада Кызыл Бор урманчылыгы урнаша[6].
2016 елгы муниципаль үсеш планын әзерләү вакытында җирлектә бер мәктәп, ике мәктәпкәчә белем бирү учреждениесе, ике мәдәният йорты яки авыл клубы, ике фельдшер-акушерлык пункты һәм дүрт сәүдә ноктасы исәпкә алына[10].
2015 елда эчемлек суы белән тәэмин итү чыганагы булып җир асты сулары хезмәт итә. Система үз эченә су алу скважиналарын, каптирланган чишмәләрне, су басымы манараларын һәм су үткәргеч челтәрләрен ала. Газ белән тәэмин итү «Иске Чекалда» газ бүлү станциясе аша тормышка ашырыла[4].
2026 елның февраленә Ташлы Чишмәдә кәрәзле элемтә манарасы урнаштырыла. 2026 ел башына җирлекнең су үткәргеч челтәре, өзелүләр, су бирүдәге тоткарлыклар һәм басым җитмәү сәбәпле, ремонт таләп итә. 2026 елга Әзидә су үткәргеч челтәрен алмаштыру, шулай ук Әзидәге Совет һәм Заречная, Ташлы Чишмәдәге Нагорная һәм Шкетан урамнарына вак таш җәю билгеләнә[11].
Искәрмәләр
- ↑ ОКТМО (рус.)
- ↑ 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года — Федераль дәүләт статистикасы хезмәте.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Об установлении границ территорий и статусе муниципального образования «Агрызский муниципальный район» и муниципальных образований в его составе (рус.). Республика Татарстан (1 февраль 2005). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 сентябрь 2026.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Постановление Исполнительного комитета Азевского сельского поселения от 25 ноября 2015 года № 9. Муниципальная долгосрочная целевая программа «Комплексное развитие систем коммунальной инфраструктуры на территории муниципального образования „Азевское сельское поселение“ на 2015—2030 годы» (рус.) (PDF). Официальный портал правовой информации Республики Татарстан (25 ноябрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 сентябрь 2026.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Азево (рус.). Татарская энциклопедия Tatarica. Институт Татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 сентябрь 2026.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Контузла (рус.). Татарская энциклопедия Tatarica. Институт Татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 сентябрь 2026.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Чачка (рус.). Татарская энциклопедия Tatarica. Институт Татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 сентябрь 2026.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Каменный Ключ (рус.). Татарская энциклопедия Tatarica. Институт Татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 сентябрь 2026.
- ↑ Азевка (рус.). Татарская энциклопедия Tatarica. Институт Татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 сентябрь 2026.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Решение Совета Азевского сельского поселения от 29 декабря 2016 года № 21-1. План социально-экономического развития на 2017—2021 годы и на плановый период до 2030 года (рус.) (PDF). Официальный портал правовой информации Республики Татарстан (29 декабрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 сентябрь 2026.
- ↑ 11,0 11,1 Екатерина Самсонова. Связь появилась, водопровод обещали: о чем говорили на сходе в Азевском поселении [рус.], Агрызские вести (2026-02-05). 30 сентябрь 2026 тикшерелде.