Тыва

Тыва
тыв. Тыва Республика
Байрак	Илтамга[d]
Заменил	Тыва Айрат Сәвит Сатсиялислар Җөмһүрияте[d]
Часовой пояс	KRAT[d] һәм Азия/Красноярск[d]
Граничит с	Алтай Республикасы, Хакасия, Красноярск крае, Иркутск өлкәсе, Бүрәтия, Хувсгел[d], Завхан[d], Увс[d] һәм Баян-Улгий[d]
Официальный сайт	rtyva.ru [рус.]
Глава исполнительной власти	Шолбан Валерьевич Кара-оол
Административный центр	Кызыл
Гимн	Тыва Республикасы дәүләт гимны һәм Тыва гимны
Код автомобильного номера	17
Численность населения	▲337 544 кеше (2024)
Этнохороним	tuvai
Административно-территориальная единица	Россия
Государство	Россия
Официальное название	тыв. Тыва Республика рус. Республика Тува рус. Тувинская АССР рус. Тувинская автономная область
Площадь	170 500
Дата возникновения	24 май 1991
Официальный язык	рус теле һәм Тыва теле
Категория для людей, похороненных здесь	Категория:Похороненные в Тыве[d]
Континент	Азия
Логотип РУВИКИ.Медиа Тыва РУВИКИ.Медиада

Тыва́ Респу́бликасы (Тыва́, Тува́, тыв. Тыва Республика) — Себер федераль округы составында Россия Федерациясенә керүче җөмһүрият.

1944 елның 11 октябрендә барлыкка килә.

Башкаласы — Кызыл шәһәре.

География

Көньякта һәм көнчыгышта Монголия белән, төньякта Красноярск төбәге белән, төньяк-көнбатышта Хакасия белән, төньяк-көнчыгышта Бүрәтия һәм Иркутск өлкәсе белән һәм көнбатышта Алтай Республикасы белән чиктәш.

Халык

Тыва халкы саны — 313 940 кеше (2009), халык тыгызлыгы — 1,86 кеше/ км² (2009). Шәһәр халкы өлеше — 51,22 % (2009).

2002 елгы Россиякүләм халык санын алу мәгълүматлары буенча республиканың милли составы түбәндәгечә:

Халык	2002 елдагы өлеше, %.
Тыва халкы	77 %
Рус халкы	20,1 %
Башкалар	2,9 %

Тыва Республикасы дәүләт гимны

Файл:Mentyvamenvocal.ogg

Тыва телендә	Татар телендә
Мен — тыва мен (тат. Мин — тывалы)
Беренче куплет
Арт-арттың оваазынга Дажын салып чалбарган Таңды, Саян ыдыынга Агын өргээн тыва мен.	Изге үткел оваасына Таш салганда догалы – Таңды, Саян тауларына Аклык өргән тывалы.
Кушымта
Мен – тыва мен, Мөңге харлыг дагның оглу мен. Мен – тыва мен, Мөңгүн суглуг чурттуң төлу мен.	Мин – тывалы, Мәңгелек кар яткан тау улы, Мин – тывалы, Көмеш сулар аккан ил кызы.
Икенче куплет
Өгбелерим чуртунда Өлчей тарып иженген, Өткүт хөөмей ырынга Өөрүп талаан тыва мен.	Ата-баба Ватанында Үз бәхетенә юл салып, Дәртле хөмәй җырларына Гашыйк булган тывалы.
Кушымта
Мен – тыва мен, Мөңге харлыг дагның оглу мен. Мен – тыва мен, Мөңгүн суглуг чурттуң төлу мен.	Мин – тывалы, Мәңгелек кар яткан тау улы, Мин – тывалы, Көмеш сулар аккан ил кызы.
Өченче куплет
Аймак чоннар бүлези Акы-дуңма найыралдыг, Депшилгеже чүткүлдүг Демниг чурттуг тыва мен.	Хөр гаиләдә халыклар — Бер-берсенең туганы; Алгарышка юл тоткан Бердәм илле тывалы.
Кушымта
Мен – тыва мен, Мөңге харлыг дагның оглу мен. Мен – тыва мен, Мөңгүн суглуг чурттуң төлу мен.	Мин – тывалы, Мәңгелек кар яткан тау улы, Мин – тывалы, Көмеш сулар аккан ил кызы.

2011 елның 11 августында моңа кадәр дәүләт гимны буларак кулланылган "Тооруктуг долгай таңдым" ("Урманнарымда йөргәндә") тыва халык җыры урынына рәсми рәвештә кабул ителде. Окей Шанагаш сүзләре, Кантомур Сарыглар музыкасы.

Административ бүленеш

Файл:Tyva admin bulenesh.gif

Тыва Республикасының административ бүленеше

1. Бай-тайга кожуун
2. Барыын-Хемчик кожуун
3. Чөөн-Хемчик кожуун
4. Каа-Хем кожуун
5. Кызыл кожуун
6. Монгун-Тайга кожуун
7. Өвүр кожуун
8. Бий-Хем кожуун
9. Сүт-Хөл кожуун
10. Таңды кожуун
11. Тере-Хөл кожуун
12. Тес-Хем кожуун
13. Тожу кожуун
14. Улуг-Хем кожуун
15. Чаа-Хөл кожуун
16. Чеди-Хөл кожуун
17. Эрзин кожуун

Мәдәният

• «Саян» — Тыва дәүләт җыр һәм бию ансамбле.

Шулай ук карагыз

• Тыва Халык Республикасы