Кислоталар

Кислоталар
Противоположно	нигез
Логотип РУВИКИ.Медиа Кислоталар РУВИКИ.Медиада

Бор кислотасы

Кислоталар (яки әчелекләр) - водород катионын бирерлек химик кушылмалар (Брөнстед Кислоталаре) яки электрон парны алырлык һәм ковалент бәйләнешне төзерлек кушылмалар (Льюис Кислоталаре).

Хлоркүкерт кислотасы эремәсендә индикатор кагазе буяна

Көндәлек тормышта һәм техникада кислоталар дип гадәттә нәкъ Брөнстед кислоталары йөртәләр, алар су эремәләрендә H₃O⁺ гидроксоний ионнары артыгын булдыра. Әлеге ионнар булуы сәбәпле кислоталар эремәләренең тәме әче була, индикаторларның төсләре үзгәрә һәм югары концентрациясендә кислота зыян китерә ала.

Кислоталарның водород хәрәкәтчән атомнары металл атомнарына алмаштырыла ала һәм тозларны булдыра, әлеге тозларда металл катионнары һәм кислота калдыгы бар.

Кислота төрләре

Формаль үзлекләре буенча кислоталар түбәндәгечә бүленә:

• кислородсыз (HCl, H₂S, HCN);
• кислородлы (HNO₃, H₂SO₄).

• водород әче атомнары саны буенча:

• бернигезле (HNO₃);
• икенигезле (H₂SeO₄);
• өчнигезле (H₃PO₄, H₃BO₃);
• күпнигезле.

• Көч буенча
  • Көчле - тулысынча диссоцияләнә диярлек, диссоциация константасы 1×10⁻³ зуррак (HNO₃);
  • Зәгыйфь — диссоциация константасы 1×10⁻³ ким (серкә кислотасы K_д= 1,7×10⁻⁵).
• Тотрыклылык буенча
  • Тотрыклы (H₂SO₄);
  • Тотрыксыз (H₂CO₃).
• Химик кушылмалар сыйныфлары буенча
  • Органик булмаган (HBr);
  • Органик (HCOOH,CH₃COOH);
• Тиз очып бетүчәнлек буенча:
  • Очучан (HNO₃,H₂S);
  • Очмаучы (H₂SO₄) ;
• Суда эрүчәнлеге буенча:
  • Эрүчән (H₂SO₄);
  • Эреми торган (H₂SiO₃);
• Металл атомнары саны буенча
  • Металл белән (HMnO₄, H₂TiO₃);
  • Металлсыз (HNO₃,

HCN).

Химик үзлекләре

• Төп оксидлар белән тәэсир итешкәндә тоз һәм су хасил була:

$\mathsf{C}\mathsf{a}\mathsf{O}\mathsf{+}\mathsf{2}\mathsf{H}\mathsf{C}\mathsf{l}\mathsf{⟶}\mathsf{C}\mathsf{a}\mathsf{C}{\mathsf{l}}_{\mathsf{2}}\mathsf{+}{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{O}$

• амфотер оксидлар белән тәэсир итешкәндә тоз һәм су хасил була:

$\mathsf{Z}\mathsf{n}\mathsf{O}\mathsf{+}\mathsf{2}\mathsf{H}\mathsf{N}{\mathsf{O}}_{\mathsf{3}}\mathsf{⟶}\mathsf{Z}\mathsf{n}\mathsf{(}\mathsf{N}{\mathsf{O}}_{\mathsf{3}}{\mathsf{)}}_{\mathsf{2}}\mathsf{+}{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{O}$

• селте белән тәэсир итешкәндә тоз һәм су хасил була: (нейтральләштерү реакциясе):

$\mathsf{N}\mathsf{a}\mathsf{O}\mathsf{H}\mathsf{+}\mathsf{H}\mathsf{C}\mathsf{l}\mathsf{⟶}\mathsf{N}\mathsf{a}\mathsf{C}\mathsf{l}\mathsf{+}{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{O}$

• Эреми торган химик нигезләр белән тәэсир итешкәндә тоз һәм су хасил була, эрүчән кислота өчен :

$\mathsf{C}\mathsf{u}\mathsf{(}\mathsf{O}\mathsf{H}{\mathsf{)}}_{\mathsf{2}}\mathsf{\downarrow }\mathsf{+}{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{S}{\mathsf{O}}_{\mathsf{4}}\mathsf{⟶}\mathsf{C}\mathsf{u}\mathsf{S}{\mathsf{O}}_{\mathsf{4}}\mathsf{+}\mathsf{2}{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{O}$

• Тозлар белән тәэсир итешкәндә, утырма яки газ хасил була:

$\mathsf{B}\mathsf{a}\mathsf{C}{\mathsf{l}}_{\mathsf{2}}\mathsf{+}{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{S}{\mathsf{O}}_{\mathsf{4}}\mathsf{⟶}\mathsf{B}\mathsf{a}\mathsf{S}{\mathsf{O}}_{\mathsf{4}}\mathsf{\downarrow }\mathsf{+}\mathsf{2}\mathsf{H}\mathsf{C}\mathsf{l}\mathsf{\uparrow }$

• Көчле кислоталар зәгыйфь кислоталарны тозлардан этеп чыгара:

${\mathsf{K}}_{\mathsf{3}}\mathsf{P}{\mathsf{O}}_{\mathsf{4}}\mathsf{+}\mathsf{3}\mathsf{H}\mathsf{C}\mathsf{l}\mathsf{⟶}\mathsf{3}\mathsf{K}\mathsf{C}\mathsf{l}\mathsf{+}{\mathsf{H}}_{\mathsf{3}}\mathsf{P}{\mathsf{O}}_{\mathsf{4}}$

$\mathsf{N}{\mathsf{a}}_{\mathsf{2}}\mathsf{C}{\mathsf{O}}_{\mathsf{3}}\mathsf{+}\mathsf{2}\mathsf{H}\mathsf{C}\mathsf{l}\mathsf{⟶}\mathsf{2}\mathsf{N}\mathsf{a}\mathsf{C}\mathsf{l}\mathsf{+}{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{O}\mathsf{+}\mathsf{C}{\mathsf{O}}_{\mathsf{2}}\mathsf{\uparrow }$

• Металларның активлыгы электрохимик рәтендә водородка кадәр торган металлар водородны кислота эремәсеннән этеп чыгара (азот кислотасы HNO₃ һәм куертылган күкерт кислотасыннән H₂SO₄ кала), хасил булган тоз эрүчән булган очракта:

$\mathsf{M}\mathsf{g}\mathsf{+}\mathsf{2}\mathsf{H}\mathsf{C}\mathsf{l}\mathsf{⟶}\mathsf{M}\mathsf{g}\mathsf{C}{\mathsf{l}}_{\mathsf{2}}\mathsf{+}{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{\uparrow }$

$\mathsf{M}\mathsf{g}\mathsf{+}\mathsf{2}{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{S}{\mathsf{O}}_{\mathsf{4}}\mathsf{⟶}\mathsf{M}\mathsf{g}\mathsf{S}{\mathsf{O}}_{\mathsf{4}}\mathsf{+}\mathsf{S}{\mathsf{O}}_{\mathsf{2}}\mathsf{\uparrow }\mathsf{+}\mathsf{2}{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{O}$

• Органик кислоталар өчен этерификация реакциясе бара : спиртлар белән тәэсир итешкәндә катлаулы эфирлар һәм су хасил була:

${\mathsf{R}}_{\mathsf{1}}\mathsf{-}\mathsf{C}\mathsf{O}\mathsf{O}\mathsf{H}\mathsf{+}{\mathsf{R}}_{\mathsf{2}}\mathsf{-}\mathsf{O}\mathsf{H}\mathsf{⟶}{\mathsf{R}}_{\mathsf{1}}\mathsf{-}\mathsf{C}\mathsf{O}\mathsf{O}\mathsf{-}{\mathsf{R}}_{\mathsf{2}}\mathsf{+}{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{O}$

мәсәлән:

$\mathsf{C}{\mathsf{H}}_{\mathsf{3}}\mathsf{C}\mathsf{O}\mathsf{O}\mathsf{H}\mathsf{+}{\mathsf{C}}_{\mathsf{2}}{\mathsf{H}}_{\mathsf{5}}\mathsf{O}\mathsf{H}\mathsf{⟶}\mathsf{C}{\mathsf{H}}_{\mathsf{3}}\mathsf{C}\mathsf{O}\mathsf{O}{\mathsf{C}}_{\mathsf{2}}{\mathsf{H}}_{\mathsf{5}}\mathsf{+}{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{O}$

Кислоталарны чыгару

• металл булмаган кушылма белән водород тәэсир итешкәндә:

${\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{+}\mathsf{C}{\mathsf{l}}_{\mathsf{2}}\mathsf{\to }\mathsf{2}\mathsf{H}\mathsf{C}\mathsf{l}$

${\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{+}\mathsf{S}\mathsf{\to }{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{S}$

• Күкерт кислотасы белән каты тозлар тәэсир итешкәндә:

$\mathsf{2}\mathsf{N}\mathsf{a}\mathsf{C}\mathsf{l}\mathsf{+}{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{S}{\mathsf{O}}_{\mathsf{4}}\mathsf{\to }\mathsf{N}{\mathsf{a}}_{\mathsf{2}}\mathsf{S}{\mathsf{O}}_{\mathsf{4}}\mathsf{+}\mathsf{2}\mathsf{H}\mathsf{C}\mathsf{l}$

$\mathsf{N}{\mathsf{a}}_{\mathsf{2}}\mathsf{S}{\mathsf{O}}_{\mathsf{3}}\mathsf{+}{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{S}{\mathsf{O}}_{\mathsf{4}}\mathsf{\to }\mathsf{N}{\mathsf{a}}_{\mathsf{2}}\mathsf{S}{\mathsf{O}}_{\mathsf{4}}\mathsf{+}\mathsf{S}{\mathsf{O}}_{\mathsf{2}}\mathsf{+}{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{O}$

• кислотале оксидлар су белән тәэсир итешкәндә:

${\mathsf{P}}_{\mathsf{2}}{\mathsf{O}}_{\mathsf{5}}\mathsf{+}\mathsf{3}{\mathsf{H}}_{\mathsf{2}}\mathsf{O}\mathsf{\to }\mathsf{2}{\mathsf{H}}_{\mathsf{3}}\mathsf{P}{\mathsf{O}}_{\mathsf{4}}$

Әдәбият

• Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П. Органическая химия. — 3-е изд. — М: Бином. Лаборатория знаний, 2010. — Т. 1. — 567 с. — ISBN 978-5-94774-613-6.
• Шрайвер Д., Эткинс П. Неорганическая химия = Inorganic Chemistry / Пер. с англ. М. Г. Розовой, С. Я. Истомина, М. Е. Тамм, под ред. В. П. Зломанова. — М: Мир, 2004. — Т. 1. — 679 с. — ISBN 5-03-003628-8