Тизлек

Тизлек
Предыдущее по порядку	күченү[d]
Первооткрыватель или изобретатель	Пьер Вариньон[d]
Определяющая формула	$\mathit{v}=\frac{\mathrm{d}\mathit{r}}{\mathrm{d}t}$
Следующее по порядку	тизләнеш
Логотип РУВИКИ.Медиа Тизлек РУВИКИ.Медиада

Классик механика

$\overrightarrow{F}=\frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t}(m\overrightarrow{v})$ Ньютонның икенче кануны

Тарих… Фундаменталь төшенчәләр Киңлек · Вакыт · Масса · Көч Энергия · Импульс Тәгъбирләр Ньютон механикасы Лагранж механикасы Гамильтон механикасы Гамильтон — Якоби тәгъбире Бүлекләр Гамәлле механика Һава механикасы Тоташ мохит механикасы Геометрик оптика Статистик механика Галимнәр Галилей · Кеплер · Ньютон Эйлер · Лаплас · Д’Аламбер Лагранж · Һамильтон · Коши

Тизлек ($\overrightarrow{v}$ аша күрсәтелә, ингл. velocity яки фр. vitesse) — векторлы физик зурлык, ул берәр хисап системасында нинди дә булса ноктага карата күчешнең җитезлеген һәм юнәлешнең хәрәкәтен күрсәтә.

Вакыт буйлап радиус-векторның чыгарылмасына тигез:

$\overrightarrow{v}=\frac{\mathrm{d}\overrightarrow{r}}{\mathrm{d}t}\equiv v_{\tau }\overrightarrow{\tau },$

Гомуми төшенчә - дүрт-үлчәнешле тизлек яки релятивистик механикада тизлек.

Декарт координатлар системасы

Декарт координатлар системасында тизлек:

$\mathbf{𝐯}=v_x\mathbf{𝐢}+v_y\mathbf{𝐣}+v_z\mathbf{𝐤}$

$\mathbf{𝐫}=x\mathbf{𝐢}+y\mathbf{𝐣}+z\mathbf{𝐤}$, шуңа күрә

$\mathbf{𝐯}=\frac{\mathrm{d}(x\mathbf{𝐢}+y\mathbf{𝐣}+z\mathbf{𝐤})}{\mathrm{d}t}=\frac{\mathrm{d}x}{\mathrm{d}t}\mathbf{𝐢}+\frac{\mathrm{d}y}{\mathrm{d}t}\mathbf{𝐣}+\frac{\mathrm{d}z}{\mathrm{d}t}\mathbf{𝐤}$

Шулай итеп:

$v_x=\frac{\mathrm{d}x}{\mathrm{d}t};v_y=\frac{\mathrm{d}y}{\mathrm{d}t};v_z=\frac{\mathrm{d}z}{\mathrm{d}t}$.

Дүрт үлчәнешле тизлек

Релятивистик механикада Дүрт үлчәнешле тизлек кулланыла:

$v_0=\frac{c}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}};v_1=\frac{v_x}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}};v_2=\frac{v_y}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}};v_3=\frac{v_z}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}}.$

биредә с - яктылык тизлеге

Тизлек үзгәрешләре

Тизлекләр кушуы:

• Классик механикада:

${\overrightarrow{v}}^{\prime }=\overrightarrow{v}-\overrightarrow{u}$.

• Релятивистик механикада - Лоренц тигезләмәләре:

${v_x}^{\prime }=\frac{v_x-u}{1-(v_{x}u)/c^2},{v_y}^{\prime }=\frac{v_y\sqrt{1-\frac{u^2}{c^2}}}{1-(v_{x}u)/c^2},{v_z}^{\prime }=\frac{v_z\sqrt{1-\frac{u^2}{c^2}}}{1-(v_{x}u)/c^2},$

Әдәбият

• Маркеев А. П. Теоретическая механика. — М.: Наука, 1990. — 416 с. — ISBN 5-02-014016-3.
• Старжинский В. М. Теоретическая механика. — М.: Наука, 1980. — 464 с.
• Яковлев В. И. Предыстория аналитической механики. — Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», 2001. — 328 с.